Jednym z największych problemów w opisie psiego zachowania nie jest brak informacji, tylko brak dyscypliny w ich odczytywaniu. Człowiek bardzo szybko przechodzi od tego, co widzi, do tego, co jego zdaniem dane zachowanie znaczy. Mówi: „ten pies prowokuje”, „ten pies jest dominujący”, „ta suka jest złośliwa”, „on robi to specjalnie”. Problem w tym, że takie zdania nie opisują zachowania. Opisują interpretację. A interpretacja, zwłaszcza zbyt szybka, bardzo często zaciemnia obraz zamiast go wyjaśniać.
Jeśli naprawdę chcemy rozumieć psa, musimy nauczyć się trzech rzeczy: obserwacji, analizy i dopiero na końcu interpretacji.
Obserwacja to poziom faktów. W tym miejscu nie ma jeszcze miejsca na historie, przypuszczenia ani gotowe etykiety. Mówimy wyłącznie o tym, co rzeczywiście da się zobaczyć. Pies stoi nieruchomo. Ogon jest wysoko. Ciało jest napięte. Głowa odwraca się w bok. Pies oblizuje nos. Zwalnia. Kładzie się. Odsuwa się. Wchodzi drugiemu psu w drogę. To są dane. Im dokładniej opiszemy ten poziom, tym mniej miejsca zostawimy na zgadywanie.
Wiele nieporozumień bierze się z tego, że ludzie pomijają ten etap. Zamiast powiedzieć: „pies zamarł i usztywnił ciało”, mówią: „on się obraził”. Zamiast zauważyć, że pies odwraca głowę i nie inicjuje kontaktu, mówią: „jest nieśmiały” albo „nie lubi ludzi”. W rzeczywistości bez precyzyjnej obserwacji nie wiemy jeszcze wystarczająco dużo, by wyciągać wnioski o emocjach czy motywacji.
Dopiero potem zaczyna się analiza. To moment, w którym pojedyncze elementy łączą się w wzorzec. Wysoki ogon sam w sobie nie znaczy jeszcze wiele. Wolny ruch też nie. Ale jeśli wysoki, sztywny ogon występuje razem z prostą trajektorią ruchu, ciężarem ciała przesuniętym do przodu i twardym zatrzymaniem na wprost drugiego psa, zaczynamy widzieć wzorzec presji. Jeśli natomiast pies odwraca barki, schodzi z linii prostej, rozprasza wzrok i zwiększa dystans, widzimy raczej próbę obniżenia napięcia.
Na poziomie analizy niezwykle ważny jest kontekst. Gdzie to się dzieje? Czy psy się znają? Czy w pobliżu jest zasób, przejście, człowiek, zabawka, miska, miejsce odpoczynku? Co wydarzyło się kilka sekund wcześniej? Co nastąpiło chwilę później? Bez kontekstu łatwo pomylić zachowanie obronne z ofensywnym, napięcie z pobudzeniem, zaproszenie z próbą zatrzymania kontaktu.
Dopiero na końcu pojawia się interpretacja. To próba odpowiedzi na pytanie, co dane zachowanie może znaczyć. Kluczowe słowo brzmi: może. Nie musi. To ogromnie ważna różnica. W pracy z zachowaniem psa pewność bywa złudna. Dwóch doświadczonych obserwatorów może obejrzeć ten sam materiał i dojść do nieco innych wniosków. Jeden powie, że pies reaguje lękiem, drugi, że kontrolą, trzeci, że przede wszystkim walczy o dystans. To nie znaczy, że analiza nie ma sensu. To znaczy tylko, że uczciwość wymaga ostrożności.
Ta ostrożność jest podstawą dojrzałej pracy z psami. Im bardziej wieloznaczny sygnał, tym mniej powinniśmy być kategoryczni. Zadaniem człowieka nie jest błyskotliwe zgadywanie. Zadaniem człowieka jest możliwie precyzyjne czytanie wzorców.
To rozróżnienie ma ogromne znaczenie także praktyczne. Jeśli nazwiemy psa „dominującym”, bardzo łatwo zaczniemy odpowiadać na niego presją. Jeśli uznamy go za „złośliwego”, możemy przeoczyć dyskomfort. Jeśli powiemy, że „robi to na złość”, zamkniemy sobie drogę do realnego zrozumienia przyczyny zachowania. Tymczasem pies nie potrzebuje, żebyśmy go szybko ocenili. Potrzebuje, żebyśmy go dobrze odczytali.
Dlatego pierwsza zasada cyklu „Psie rozmowy” brzmi prosto: zanim wyjaśnisz zachowanie, naucz się je widzieć. Bo pies mówi cały czas. Tylko nie zawsze językiem, którego człowiek nauczył się słuchać.
